Cà phê Burundi là gì? Giải mã sức hút của cà phê Burundi

Nhắc đến Châu Phi, giới mộ điệu cà phê thường nhớ về hương hoa nhài Ethiopia hay vị quả mọng bùng nổ của Kenya. Nhưng ẩn mình tại “trái tim” của lục địa đen, cà phê Burundi đang âm thầm tạo nên làn sóng trên bản đồ Specialty Coffee. Để hạt cà phê Burundi có thể vươn mình mạnh mẽ như hôm nay, đó là sự nỗ lực của chính phủ và cả những con người tâm huyết nơi đây để vực dậy một nền nông nghiệp đã từng trên bờ vực sụp đổ. Vậy hành trình đó như thế nào và hương vị này đã chinh phục những vị giác khó tính ra sao? Tìm hiểu cùng 91Lab nhé.

1. Tổng quan về cà phê Burundi

Khí hậu xích đạo nóng ẩm và địa hình đồi núi đã ban tặng cho Burundi điều kiện sinh thái lý tưởng, nuôi dưỡng những dải hương vị cà phê phức hợp và tinh tế.

1.1. Cà phê Burundi là gì?

Cà phê Burundi là dòng Arabica đặc sản chủ yếu thuộc giống Bourbon, được trồng tại các vùng đồi cao của quốc gia Burundi, Đông Phi. Loại cà phê này nổi tiếng toàn cầu nhờ cấu trúc hương vị phức hợp, độ chua thanh sáng đặc trưng cùng thể chất tròn đầy, mượt mà. Hiện nay, cà phê không chỉ là niềm tự hào văn hóa mà còn là ngành kinh tế “xương sống” khi đóng góp tới hơn 70% tổng kim ngạch xuất khẩu của quốc gia này.

Sự khác biệt của cà phê Burundi nằm ở “đặc quyền” từ thiên nhiên và phương thức canh tác truyền thống:

• Thổ nhưỡng núi lửa: Cây cà phê được nuôi dưỡng trong lòng đất núi lửa giàu khoáng chất, kết hợp với nền nhiệt mát mẻ quanh năm tại độ cao lý tưởng từ 1.200- 2.000 m. Những lợi thế này đã giúp hạt cà phê chín chậm rãi, từ đó có thời gian để phát triển tổ hợp hương vị phong phú và đạt độ ngọt sâu sắc.
• Canh tác hộ gia đình: Tại Burundi, cà phê không được trồng theo quy mô công nghiệp đại trà mà chủ yếu đến từ những mảnh vườn nhỏ lẻ của các hộ nông dân. Từng “hạt ngọc” nơi đây đều được nâng niu, chăm sóc tỉ mỉ và thu hái thủ công. Chính vì đó mà cà phê Burundi không hề lép vế khi đặt cạnh những sản phẩm cà phê danh tiếng khác của Đông Phi như Uganda hay Tanzania.

Xem thêm: Cà phê đặc sản – Xu hướng thưởng thức mới dành cho người yêu cà phê tinh tế

1.2. Các giống cà phê chủ yếu ở Burundi

Burundi là “thánh địa” của cà phê Bourbon, đặc biệt là dòng Bourbon cổ xưa. Với sự đầu tư vào ngành cà phê lấy trọng tâm là giống Bourbon, Burundi thể hiện quyết tâm của mình trong việc phát triển và khẳng định vị thế ở lĩnh vực Cà phê đặc sản.

• Red Bourbon: Đây là giống cà phê cốt lõi và chiếm ưu thế tuyệt đối, nổi tiếng bởi hương vị đặc trưng của những loại trái cây đỏ mọng như cherry, nho đỏ và hậu vị ngọt sâu của mật mía và caramel. Được xem như là linh hồn của tách cà phê Burundi, dưới bàn tay cần mẫn của người nông dân, giống cà phê này mang theo những dấu ấn “quê hương” để trở thành một thức uống đặc sản khiến nhiều người say đắm.
• Jackson: Sở hữu khả năng chống chịu bền bỉ trước khí hậu khắc nghiệt vùng cao, Jackson thường được trồng chủ yếu tại khu vực sườn núi phía Bắc của Burundi, đặc biệt là tại Kayanza và Ngozi. Jackson sở hữu những nốt hương sáng màu, trong trẻo và mang hơi thở của những đóa hoa rừng buổi sớm. Với đặc trưng hương vị thanh tao và sang trọng, không khó hiểu khi Jackson thường chỉ xuất hiện trong các lô siêu nhỏ (micro-lot) để dự thi và luôn mang về điểm số ấn tượng. 
• Mibirizi: Dù chỉ chiếm tỉ lệ nhỏ nhưng đây là một trong những dòng Arabica lâu đời nhất Đông Phi, thường được trồng chủ yếu ở khu vực phía Tây và Tây Nam. Bởi vì năng suất thấp, Mibirizi không được nhân giống mạnh mẽ mà tồn tại thầm lặng như một di sản xưa cũ, mang hương vị đắng nhẹ của cacao xen lẫn chút cay nồng thảo mộc, tạo nên nét hoài cổ rất riêng.
• Bourbon Mayaguez (BM 139): Đây là giống hạt được Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Burundi (ISABU) khuyến khích canh tác rộng rãi từ những năm 1930 nhờ khả năng thích nghi tốt với độ dốc cao và sương muối. Do đó, BM 139 gần như trải khắp các vùng trồng trọng điểm của Burundi hiện nay. BM 139 thường mang đến những tách cà phê có thể chất dày dặn kết hợp với hương vị cân bằng giữa các loại hạt rang và socola sữa, sánh quyện cùng đường nâu ngọt dịu.

Chính sự đa dạng trong dòng họ Bourbon đã biến mỗi lô cà phê Burundi thành một ẩn số đầy mê hoặc, chờ đợi các barista giải mã. Bên cạnh Arabica, Burundi cũng trồng cà phê Robusta nhưng sản lượng không nhiều, chiếm tỉ trọng không đáng kể trong tổng sản lượng cà phê quốc gia.

Bourbon là giống cà phê phổ biến nhất tại Burundi

Xem thêm: Cà phê Uganda là gì và toàn cảnh về hương vị cùng các giống hạt được ưa chuộng

2. Lịch sử cà phê Burundi

Lịch sử cà phê Burundi đã đi qua một hành trình đầy thăng trầm. Từ những đồn điền được hình thành bởi chính sách ép buộc của thực dân đến sự trỗi dậy của ngành cà phê đặc sản đương đại. 

Đầu thập niên 1930, chính quyền Bỉ mang hạt Arabica đến Burundi với mục tiêu xuất khẩu thuần túy. Hàng thập kỷ sau đó, luật lệ hà khắc đã biến canh tác cà phê thành một hình thức cưỡng bức lao động. Kinh phí hỗ trợ từ chính phủ eo hẹp cộng với việc bị bóc lột nặng nề, người nông dân Burundi không còn tâm trí để chăm chút cho hạt cà phê. Giai đoạn này, sản lượng là bắt buộc, còn chất lượng là thứ xa xỉ bị lãng quên.

Phải đến khi giành được độc lập năm 1962, chính phủ Burundi mới có cơ hội quốc hữu hóa ngành cà phê và định hướng nó thành mặt hàng chất lượng cao để xuất khẩu. Tuy nhiên cuộc nội chiến vào những năm 1990 lại một lần nữa đưa ngành cà phê nước này vào tình thế nguy kịch. 

Sau một thập kỉ loạn lạc, đầu những năm 2000 khi nội chiến kết thúc, chính phủ một lần nữa nỗ lực để tái thiết ngành cà phê. Nhiều kế hoạch đã được triển khai để hỗ trợ các hộ nông dân nhỏ bằng việc cung cấp các chương trình đào tạo và giúp thành lập các hợp tác xã, đồng thời đầu tư vào việc cải thiện đường sá và cơ sở vật chất. Điều này đã nâng cao chất lượng của ngành cà phê và làm cho nông nghiệp bền vững hơn.

Đến nay, cà phê Burundi đã tự tin để có mặt trong menu của những quán cà phê đặc sản danh tiếng trên thế giới. Có thể kể đến Equator Coffees với hệ thống quán trải dài bang California (Mỹ), đây là năm thứ 5 liên tiếp họ đưa Burundi vào menu cà phê đặc sản của mình. The Barn với chuỗi cà phê toàn cầu, có mặt tại Đức, Hàn Quốc, Dubai,… cũng đang phục vụ Bumba Hill đến từ Burundi, đây là một trong những nhà rang hàng đầu tại châu Âu. Blue Bottle Coffee với nhiều cửa hàng khắp Hàn, Nhật, Trung cũng rất ưu ái cà phê Burundi vì đây là một trong những loại cà phê theo mùa được mong đợi nhất của quán.

Lịch sử cà phê Burundi

Xem thêm: Cà phê Rwanda là gì? Hành trình khám phá bản sắc cà phê Rwanda độc đáo

3. Phương pháp chế biến cà phê Burundi

Chất lượng specialty coffee của Burundi phụ thuộc rất lớn vào kỹ thuật chế biến sau khi hạt được thu hoạch. Theo đó, phương pháp phổ biến nhất được sử dụng để chế biến cà phê Burundi là chế biến ướt, ngoài ra chế biến khô và chế biến mật ong cũng đang dần được áp dụng rộng rãi.

Chế biến ướt và kỹ thuật lên men kép: Thay vì chỉ chế biến ướt như thông thường, cà phê tại đây có thêm quy trình lên men kép (double fermentation). 

Tại các trạm sơ chế ướt tập trung (hay còn gọi là sogestals), sau khi xát bỏ vỏ ngoài, hạt cà phê được lên men khô trong tối đa 12 tiếng. Sau đó, các nông dân sẽ ngâm những hạt cà phê này trong những bể nước suối trong vắt từ 12-14 giờ (tùy vào điều kiện môi trường) để lên men lần đầu. Sau đó, hạt cà phê sẽ được xả vào các kênh dẫn nước để tiến hành phân loại theo mật độ hạt, trước khi tiếp tục được lên men lần 2 trong khoảng 12-18 giờ. Kỹ thuật này giúp loại bỏ triệt để lớp chất nhầy, mang lại độ tinh khiết cao cho hạt cà phê. Thành phẩm sau cùng sở hữu vị chua sáng, sắc sảo cùng một thể chất trong trẻo.

Chế biến ướt là phương pháp chế biến phổ biến nhất tại Burundi

Chế biến khô và chế biến mật ong: Trong nỗ lực đa dạng hóa hương vị, các phương pháp này đang dần được chú trọng. Với chế biến khô, trái chín được phơi trực tiếp trên giàn cao dưới ánh nắng tự nhiên trong khoảng thời gian dài, từ 20-30 ngày. Quá trình này đòi hỏi người nông dân phải đảo hạt liên tục để hạt khô đều, tránh ẩm mốc. Thành quả là những mẻ cà phê có vị ngọt đậm đà hơn, mang hơi hướng của các loại trái cây chín mọng hoặc rượu vang. 

Trong khi đó, với phương pháp sơ chế mật ong, sau khi xát bỏ vỏ ngoài, hạt cà phê sẽ được phơi khô trong khi vẫn còn giữ lại lớp chất nhầy bao bọc xung quanh, tạo ra hương vị cân bằng, giao thoa thú vị giữa vị chua thanh của chế biến ướt và độ dày đậm đà của chế biến khô.

4. Hương vị của cà phê Burundi

Là một quốc gia Đông Phi, hương vị cà phê Burundi nổi bật với nốt chua cao, sáng đặc trưng. Cái nhấp môi đầu tiên sẽ khiến bạn sảng khoái với vị cam Bergamot, quýt hoặc bưởi. Độ chua này dịu dàng như điểm nhấn tinh tế trong một tổng thể hài hòa, đan xen cùng hương thơm của trà hảo hạng Earl Grey và hoa cam, hoa nhài, đôi khi còn có thể là hoa atiso đỏ.

Khi vị chua lắng xuống, sự ngọt ngào từ những quả mọng đỏ như nho đỏ, mâm xôi dần hé mở, đôi lúc khẽ ngân lên hương thảo mộc thanh tao. Đối với cà phê được trồng ở vùng thấp hơn, hương vị sẽ dậy lên cái đắng nhẹ của socola và chút béo bùi của hạt phỉ. Một số loại cà phê còn có thể cảm nhận được hương vị độc đáo từ dứa và chanh dây.

Hương vị cà phê Burundi

5. Các vùng trồng cà phê ở Burundi

Bản đồ cà phê Burundi được chia thành nhiều tiểu vùng với đặc trưng thổ nhưỡng khác biệt. Tuy nhiên, linh hồn của Specialty Coffee tập trung chủ yếu tại các khu vực phía Bắc.

• Kayanza: được coi là “thánh địa” của cà phê chất lượng cao nhất tại Burundi. Nằm ở độ cao ấn tượng trên 1.800m, cà phê Kayanza nổi tiếng với độ chua sáng rực rỡ và độ ngọt đằm thắm của quả hạch. Tại cuộc thi Cup of Excellent vào năm 2015, Kayanza đã gây ấn tượng mạnh với số điểm 91,09.
• Ngozi: Là láng giềng của Kayanza, vùng đất này có độ cao thấp hơn một chút nhưng tiềm năng Cà phê đặc sản là rất lớn. Cà phê Ngozi nổi bật với hương cam quýt và vị ngọt của socola sữa. Cũng trong cuộc thi Cup of Excellent vào năm 2015, Ngozi dành được 88,92 điểm và đến năm 2019, con số đã nâng lên thành 90,13. 
• Muyinga: nằm ở phía Đông Bắc, giáp ranh Tanzania. Với lượng mưa hàng năm lên đến 1.300 mm cùng độ cao lý tưởng trên 1.800 m, cà phê tại đây có vị ngọt của socola kèm chút béo của hạt và hậu vị đắng nhẹ của trà đen. Cũng bởi đó, cà phê tại đây được khuyến khích phù hợp nhất để pha Espresso hoặc French Press.
• Gitega: nằm ở trung tâm đất nước và cũng là nơi kiểm tra chất lượng cà phê trước khi xuất khẩu. Với nền nhiệt quanh năm mát mẻ từ 12-18 độ C cùng lượng mưa dồi dào khoảng 1.000 mm/năm, hạt cà phê Gitega được đánh giá là có độ ngọt cao của trái cây chín mọng nước và vị chua nhẹ nhàng.
• Karuzi: nằm về phía Đông của Ngozi và Gitega. Nơi đây là vùng trồng cà phê mới nhưng được mẹ thiên nhiên vô cùng ưu ái với độ cao trên 1.600 m so với mực nước biển, lượng mưa dồi dào trên 1.300 mm/năm và nhiệt độ ôn hòa ổn định trung bình 22 độ C. Với phổ hương thanh tao và tinh tế từ hoa pha chút cam quýt, nơi đây vươn lên như một ngôi sao sáng sở hữu các loại cà phê thuộc hàng ngon nhất của Burundi.

Các vùng trồng cà phê tại Burundi

6. Các câu hỏi thường gặp

Thế giới cà phê đặc sản luôn chứa đựng những điều thú vị cần được khám phá sâu hơn. Để giúp bạn có cái nhìn trọn vẹn hơn về cà phê Burundi, 91Lab đã tổng hợp một vài thắc mắc phổ biến nhất từ cộng đồng yêu cà phê dưới đây.

6.1. Cách pha cà phê Burundi ngon nhất? 

Để tôn lên vị chua sáng trong như pha lê và hương trái cây phức hợp, phương pháp pour-over (V60 hoặc Chemex) là lựa chọn ưu tiên. Hãy sử dụng nước ở nhiệt độ 90-92°C và tỷ lệ 1:15-1:17 để chiết xuất trọn vẹn sự trong trẻo của hạt.

6.2. Những loại cà phê nổi tiếng của Burundi? 

Đứng đầu là các dòng Red Bourbon và Jackson từ tiểu vùng Kayanza, Ngozi, đặc biệt là những lô hàng được sơ chế tại Sogestal Kayanza. Ngoài ra, các dòng cà phê đạt chứng nhận Fair Trade hoặc Organic từ các hợp tác xã nhỏ lẻ cũng rất được ưa chuộng.

6.3. Cà phê Burundi phù hợp với mức rang nào? 

Mức rang sáng (light roast) hoặc trung bình sáng (light-medium) là lý tưởng nhất. Ở mức độ này, các nốt hương đặc trưng như cam Bergamot hay vị ngọt thanh thoát của trà được bảo tồn nguyên vẹn. Tuy nhiên cà phê ở một số vùng của Burundi như Muyinga lại mang thể chất dày dặn, có độ béo và đắng nhẹ, thích hợp ở mức rang đậm (dark roast) và pha Espresso hoặc Cold Brew.

6.4. Cà phê Burundi có hương vị giống cà phê Rwanda hay Guatemala không? 

Cà phê Burundi có nhiều nét tương đồng với Rwanda do cùng giống Bourbon và thổ nhưỡng Đông Phi, nhưng thường có body dày dặn và vị ngọt đậm hơn. So với Guatemala, cả hai đều có độ ngọt socola và vị chua sáng nhưng cà phê Burundi thiên về nốt hương trái cây quả hạch hoặc các loại quả mọng và thảo mộc, thay vì gia vị hay khói thường thấy ở vùng Trung Mỹ.

Chemex là một trong các phương pháp pha phù hợp với cà phê Burundi

Cà phê Burundi đang ngày càng khẳng định vị thế của mình trên trường cà phê thế giới. Đó không chỉ là tách cà phê đơn thuần mà còn ghói ghém cả một câu chuyện về ý chí vươn lên và sự tận tâm mà con người nơi đây gửi gắm vào từng hạt cà phê. Chính những điều đó đã và đang góp phần làm nên nét đẹp và khẳng định giá trị bền vững cho làn sóng cà phê thứ Ba: Cà phê đặc sản.

Bạn đã có cơ hội trải nghiệm hương vị của cà phê Burundi chưa? Hãy để lại bình luận chia sẻ với 91Lab cơ duyên của bạn với hạt cà phê thú vị này nhé!

Tham khảo:

• ‌ Burundi Coffee Beans. (2010, May 11). Espresso & Coffee Guide.
  https://espressocoffeeguide.com/gourmet-coffee/arabian-and-african-coffees/burundi-coffee/ 
• Burundi 2019. (2019, August 8).‌ Alliance For Coffee Excellence.
  https://allianceforcoffeeexcellence.org/burundi-2019/
• Hernandez, A. M. (2017, June 5). Introducing The Flavors & Regions of Burundi Coffee. Perfect Daily Grind.
  https://perfectdailygrind.com/2017/06/introducing-the-flavors-regions-of-burundi-coffee/
• Jeanine. (2023, July 3). What does Burundi coffee taste like? Jnpnew.
  https://www.jnpcoffee.com/post/what-does-burundi-coffee-taste-like