Cà phê Typica có gì thú vị? Khám phá hành trình lịch sử và hương vị nguyên bản

Trong quá khứ, Typica đã từng là “hệ quy chiếu” cho chất lượng hương vị của toàn bộ cà phê Arabica suốt thời gian dài. Dù hiện tại cà phê Typica không còn đứng ở vị trí cao nhất trong bảng xếp hạng cà phê, giống cây này vẫn có sức hút nhất định đối với những người yêu cà phê nguyên bản. Vậy hành trình bền bỉ gìn giữ ngôi vương của giống cà phê nguyên thủy nhất này đã trải qua như thế nào? Cùng 91Lab tìm hiểu nhé!

Typica – hạt cà phê di sản

1. Cà phê Typica là gì?

Typica là giống Arabica thuần chủng đóng vai trò “nền móng” di truyền quan trọng bậc nhất. Cùng với Bourbon, cả hai đã duy trì và phát triển chủng Arabica thông qua nhiều biến thể tự nhiên cũng như các giống cà phê được lai tạo.

Nổi tiếng với phổ hương phức hợp nhưng vẫn giữ được sự cân bằng trong chuỗi vị chua – ngọt – đắng, Typica từng được xem là “tiêu chuẩn vàng” cho chất lượng hương vị cà phê cao cấp. Đối với các barista và nhà rang xay chuyên nghiệp, loại cà phê này đại diện cho sự khan hiếm và giá trị di sản. Sở hữu một lô Typica gốc với chất lượng thượng hạng không còn nằm ở câu chuyện giá cả mà đôi khi còn là sự may mắn.

2. Nguồn gốc của giống cà phê Typica

Hành trình của Typica bắt đầu từ những cánh rừng nguyên sinh Kaffa (Ethiopia), nơi được xem là cái nôi của văn minh cà phê.

Vào thế kỷ 16, giống cây này theo chân các thương nhân vượt biển đến Yemen và sau đó được mang đến Ấn Độ để nhân giống, phát triển thành những đồn điền đầu tiên. Từ đây, Typica tiếp tục chuyến di thực đến Batavia – ngày nay là Jakarta thuộc đảo Java (Indonesia). 

Vào năm 1706, hạt cà phê Typica từ đảo Java được mang đến Amsterdam để trồng tại vườn thực vật và đã phát triển ra biến thể tự nhiên.

Từ Java, Typica tiếp tục hải trình đến Châu Âu, trở thành món quà ngoại giao quý giá của thị trưởng Amsterdam (Hà Lan) gửi đến vua Louis XIV (Pháp). Sau đó giống cà phê này lan sang Châu Mỹ và vùng Caribbean qua những chuyến tàu lịch sử của Gabriel de Clieu vào thế kỷ 18. Ở những năm 1940, hạt cà phê Typica đã trở nên phổ biến và được trồng tại đa số các đồn điền cà phê ở Trung Mỹ. 

Cho đến nay Typica chủ yếu tồn tại dưới hình thức các biến thể tự nhiên và do con người lai tạo. Tại Việt Nam, Typica xuất hiện vào khoảng giữa thế kỷ 19 khi người Pháp lần đầu mang hạt giống này đến miền Bắc nước ta để trồng thử nghiệm. Sau khi nhận thấy khí hậu miền Bắc không thật sự phù hợp cho cây cà phê, người Pháp đã khảo sát khu vực miền Trung và Tây Nguyên, từ đây Lâm Đồng trở thành “thánh địa” cà phê tại Việt Nam. Ngày nay Đà Lạt vẫn giữ vững vai trò là một trong những trụ cột cà phê của nước ta, đặc biệt là khu vực Cầu Đất.

Typica đã từng là món quà ngoại giao giữa Hà Lan và Pháp

3. Đặc trưng của hạt cà phê Typica

Ngoài những hình thái sinh học đặc trưng của Arabica, cà phê Typica sở hữu một vài nét riêng biệt về dáng cây và lá. Đồng thời hương vị khác biệt chính là điểm nhấn khiến Typica chưa từng vắng mặt trong “sân chơi” của cà phê đặc sản.

3.1. Đặc điểm tự nhiên

• Dáng cây: Thân cây cao ráo (có thể đạt đến 5 m), hệ thống cành thưa và mọc nghiêng tạo thành hình nón. Cấu trúc cành này vừa khiến cây khó chống chọi với gió bão lớn vừa cần diện tích đất trồng rộng. Đồng thời điều này cũng giới hạn khả năng kết trái, khiến năng suất của cây khó lòng cạnh tranh. Chính vì những điều đó khiến nhiều nông hộ đã chọn những giống khác vượt trội hơn về năng suất để thay thế. 
• Đọt lá non: Một đặc điểm nhận dạng thú vị là những chồi non của Typica thường có màu đồng (bronze) trước khi chuyển sang màu xanh đậm, tạo nên vẻ đẹp rất riêng cho đồi cà phê vào mùa đâm chồi.

Đọt lá non của cà phê Typica

3.2. Hồ sơ hương vị

Vẫn mang những nét đặc trưng của dòng Arabica, hạt cà phê Typica chứa hàm lượng cafein tương đối thấp từ 1% đến 2%. Đồng thời, ở độ cao càng lớn, hạt sẽ càng tích lũy được nhiều dưỡng chất và phát triển cấu hình hương đặc sắc.

Về tổng quan, Typica là sự hòa quyện hoàn hảo giữa chua – ngọt – đắng. 

Theo các chuyên gia cảm quan, độ chua của Typica được đánh giá là có phần cao hơn một số dòng cà phê Arabica khác. Lý giải cho điều này là vì hạt cà phê Typica chứa một lượng lớn axit malic, do đó rất dễ để cảm nhận được vị chua bật lên ngay khi nhấp thử ngụm cà phê đầu tiên. Dù vậy, vị chua của Typica không gay gắt mà vô cùng thanh tao và trong trẻo, thường gợi nhớ đến những loại trái cây giòn như táo, nho, mận, cherry hay trái cây sấy. 

Đối trọng với nốt vị sáng thanh tao là hậu ngọt êm dịu của đường nâu, mật ong và chút béo bùi của hạt phỉ hoặc hạnh nhân. 

Cùng lúc đó, vị đắng trong tách cà phê này âm thầm làm nền để cân bằng “tam giác vị”. Nó chỉ nhẹ nhàng lướt trên đầu lưỡi như vị chát thanh thoát của trà hoặc thảo mộc, đôi khi nồng nàn hơn với hậu vị socola hay hạt nướng.

Sự kết hợp đa tầng này kết thúc bằng một dư vị vô cùng sạch sẽ, sảng khoái. Chính nhờ cấu trúc hương vị tinh tế và chuẩn mực ấy, trong suốt thời gian dài, Typica đã được tôn vinh là “tiêu chuẩn vàng” để đánh giá chất lượng hương vị của cà phê trên toàn thế giới.

Cấu hình hương vị của cà phê Typica vô cùng đặc sắc

4. Các giống cà phê có nguồn gốc từ cà phê Typica

Là tiền thân của rất nhiều giống trong họ nhà Arabica, Typica đã biến đổi qua nhiều thế kỷ để thích nghi với các vùng thổ nhưỡng khác nhau, tạo ra những biến thể lừng danh.

Một số cái tên “hậu duệ” xuất sắc của Typica mà hẳn bạn đã từng nghe đến:

• SL34: một biến thể tự nhiên nổi tiếng của Typica, thông qua quá trình chọn lọc tự nhiên đã được ứng dụng trồng rộng rãi tại Kenya. Giống này nổi bật với sức sống mãnh liệt và tính acidity sắc sảo tựa các loại quả mọng.

• Maragogype (Elephant Bean): một đột biến tự nhiên của Typica tại Brazil với kích thước hạt khổng lồ. Dù body nhẹ nhàng hơn, Maragogype vẫn giữ được tính acidity thanh tao của các loại quả hạch chín và hương vị tinh tế.
• Pache: là những biến thể lùn của Typica, có khả năng thích nghi tốt hơn với điều kiện khắc nghiệt nhưng vẫn giữ được phẩm chất hương vị cốt lõi.

Xem thêm: Cà phê Excelsa có gì đặc biệt? Tìm hiểu nguồn gốc và hương vị đặc trưng

Ít ai biết rằng nhiều giống cà phê nổi tiếng thực chất là Typica nguyên bản được gọi tên theo vùng đất mà chúng bén rễ. Danh tiếng của vùng trồng đôi khi khiến người ta quên mất gốc gác thực sự của chúng, chẳng hạn như:

• Jamaica Blue Mountain: Sinh trưởng tại vùng núi Blue Mountain huyền thoại, mỗi hạt cà phê đều phải vượt qua quy trình kiểm soát khắt khe để đạt đến độ hoàn hảo. Không chỉ sở hữu nốt hương hoa và trái cây tinh tế, Blue Mountain còn phảng phất nét trầm ấm của gỗ tuyết tùng, gợi nhắc đến vùng núi cao mây phủ – nơi nó được sinh ra.
• Kona Hawaii: Sinh trưởng trên đất núi lửa màu mỡ tại Big Island, cà phê Kona mang hương vị đặc trưng của các loại hạt và hương thơm vô cùng quyến rũ. Khác với hương hoa trái thanh mát của Blue Mountain, Kona Hawaii gây ấn tượng với sự giao  thoa giữa vị ngọt của socola sữa, mật ong rừng, chút béo ngậy của bơ và hạt phỉ rồi đọng lại một hậu vị ngọt ngào của caramel.

Một số biến thể tự nhiên của Typica

Xem thêm: Tìm hiểu cà phê Moka và những đặc trưng hương vị riêng biệt

5. Giá cà phê Typica là bao nhiêu?

Hương vị đặc sắc của Typica là điều không thể phủ nhận nhưng giá trị của giống cây này còn đến từ nhiều yếu tố. Là một giống cây “khó chiều” với năng suất thấp và sức đề kháng yếu, Typica hiện nay chỉ còn chiếm một tỷ lệ nhỏ trên bản đồ cà phê thế giới. Sự khan hiếm về nguồn cung kết hợp với chi phí canh tác rủi ro cao đã trực tiếp ấn định mức giá đắt đỏ cho dòng cà phê này. 

Cụ thể, giá cho một túi cà Typica nguyên chất đã rang tại Việt Nam dao động từ 600.000-1.000.000 VNĐ/kg. Trên thế giới, cà phê Typica từ khu vực Trung và Nam Mỹ sẽ thường có giá khoảng 1.000.000-2.200.000 VNĐ/kg và thường xuất hiện ở các lô cà phê siêu nhỏ (micro lot) từ các trang trại đoạt giải. Cà phê Typica Java tại Indonesia cũng có mức giá dao động từ 750.000-1.500.000 VNĐ/kg. Đây là một mức giá tương đối cao so với các dòng cà phê Arabica thương mại khác hiện có trên thị trường.

6. Một số phương pháp pha cà phê Typica 

Tùy vào từng loại cà phê và gu của người uống mà mỗi người sẽ lựa chọn những phương pháp pha khác nhau. Thông thường đối với cà phê thuộc họ Arabica, nổi bật với đặc tính chua thanh sáng, các phương pháp pha thủ công luôn là lựa chọn tối ưu để làm nổi bật lên toàn bộ linh hồn của tách cà phê và Typica cũng không ngoại lệ.

• Pour-over: một trong những phương pháp được ưa chuộng nhất trong các phương pháp pha thủ công. Một số dụng cụ pha nổi tiếng có thể kể đến như Hario V60, Origami Coffee Filter và “con lai” Hario Switch đang làm mưa làm gió. Tách cà phê từ phương pháp này thường mang lại cảm giác sạch sẽ và dễ chịu với hương hoa thoang thoảng cùng độ chua thanh của những loại quả giòn. 
• French Press: phương pháp ngâm ủ kết hợp cùng áp suất mang đến một trải nghiệm vị giác đầy đặn hơn. Đối với cà phê được rang ở mức Medium trở lên, French Press giúp ly cà phê thể hiện rõ nét được hương thơm béo của socola và các loại hạt rang và độ ngọt sâu của đường nâu hay caramel. Phương pháp này khá phù hợp với những ai yêu thích tách cà phê đậm đà nhưng vẫn giữ được nét thanh tao.
• Syphon: Nếu bạn muốn một phương pháp pha thú vị hơn, Syphon là một lựa chọn đáng cân nhắc. Phương pháp thẩm thấu ngược này kích thích các tầng hương trong cà phê phát triển mạnh mẽ, đồng thời khai thác được vị ngọt của cà phê một cách rõ ràng, tròn vị.

Pha cà phê Typica bằng Syphon

Lưu ý nhỏ: Tránh xay hạt quá mịn hoặc dùng nước quá sôi, điều này có thể làm biến chất những hương vị tinh tế nhất của Typica, khiến tách cà phê mất đi vẻ thanh tao vốn có.

Typica không phải là giống phù hợp cho sản xuất đại trà mà cần được nhìn nhận ở góc độ bảo tồn sự nguyên bản. Có lẽ bởi thế mà dù đã lùi lại để nhường hào quang cho những “hậu duệ” xuất sắc hơn, Typica vẫn có tầm vóc của riêng nó khi mang trong mình giá trị nguồn cội. Lần tới bạn thưởng thức cà phê Typica là khi nào, ghé 91Lab để tụi mình cùng cảm nhận nhé! 

Tham khảo:

• Hoffmann, J. The World Atlas of Coffee. Mitchell Beazley. (2018)
• Phan Việt Hà. (2021). Nguồn gốc và lịch sử phát triển nhóm cà phê chè Typica và Bourbon.
  https://wasi.org.vn/nguon-goc-va-lich-su-phat-trien-nhom-ca-phe-che-typica-va-bourbon/
• World Coffee Research. Bourbon. https://varieties.worldcoffeeresearch.org/varieties/bourbon